NPS म्हणजे काय? राष्ट्रीय पेन्शन योजनेची संपूर्ण माहिती मराठीत — नियम, कर लाभ, परतावा आणि Exit (2026)

Read in English →हिंदीत वाचा →

NPS (National Pension System) ही PFRDA च्या नियंत्रणाखालील, बाजाराशी जोडलेली निवृत्ती बचत योजना आहे. 18 ते 70 वर्षे वयाचा कोणताही भारतीय नागरिक फक्त ₹500 पासून खाते उघडू शकतो. डिसेंबर 2025 मधील PFRDA सुधारणांमुळे exit, annuity आणि आंशिक पैसे काढण्याचे नियम बदलले आहेत — ते सर्व या पानावर सोप्या मराठीत दिले आहेत.

🗓️ अपडेट: 30 ऑक्टोबर 2026✔️ Arthzo टीमद्वारे तपासलेले

NPS म्हणजे काय — व्याख्या, उद्देश आणि रचना

एका वाक्यात सांगायचे तर — NPS हे असे निवृत्ती खाते आहे ज्यात तुम्ही नोकरी-व्यवसायाच्या वर्षांत थोडे-थोडे पैसे भरता, ते पैसे शेअर बाजार आणि रोख्यांमध्ये (bonds) गुंतवले जाऊन वाढतात, आणि 60 व्या वर्षी तुम्हाला एक मोठा निधी व दरमहा पेन्शन दोन्ही मिळतात.

तांत्रिक भाषेत, National Pension System ही PFRDA Act, 2013 अंतर्गत स्थापन झालेल्या Pension Fund Regulatory and Development Authority (PFRDA) कडून नियंत्रित होणारी defined-contribution पेन्शन व्यवस्था आहे. तुमचे पैसे थेट एखाद्या कंपनीकडे जात नाहीत; ते NPS Trust च्या देखरेखीखालील नियंत्रित पेन्शन फंडात जमा होतात आणि तिथून equity, कॉर्पोरेट रोखे व सरकारी रोख्यांमध्ये गुंतवले जातात.

“Contribution-आधारित” म्हणजे नेमके काय?

जुनी सरकारी पेन्शन (Old Pension Scheme) Defined Benefit होती — किती पेन्शन मिळेल ते आधीच ठरलेले असे. NPS Defined Contribution आहे — तुम्ही आणि तुमचा नियोक्ता किती भरणार ते ठरलेले असते, पण शेवटी किती निधी तयार होईल ते बाजाराच्या कामगिरीवर अवलंबून असते. म्हणूनच NPS मध्ये हमखास (guaranteed) पेन्शन नाही; त्याऐवजी अतिशय कमी खर्च, equity ची ताकद आणि पूर्ण पारदर्शकता मिळते.

NPS चे चार उद्देश

• वृद्धापकाळातील उत्पन्नाची सुरक्षा: निवृत्तीसाठी स्वतंत्र निधी तयार करणे.
• बाजाराशी जोडलेला परतावा: पारदर्शक asset allocation मधून दीर्घकाळात चांगला परतावा.
• सरकारवरील पेन्शन भार कमी करणे: जुन्या defined-benefit योजनांचे वाढते आर्थिक ओझे टाळणे.
• स्वस्त आणि portable व्यवस्था: नोकरी किंवा शहर बदलले तरी तेच खाते.

चौथा मुद्दा सर्वात महत्त्वाचा आहे. एकदा मिळालेला PRAN (Permanent Retirement Account Number) आयुष्यभर तोच राहतो — सरकारी नोकरीतून खासगी कंपनीत, पुण्यातून बंगळुरूला किंवा दुबईला गेलात तरी खाते तेच.

NPS चा इतिहास: OASIS अहवालापासून 2026 पर्यंत

1999 पासून 2026 पर्यंत दिशा एकच राहिली आहे — अधिक लवचिकता, अधिक equity आणि कमी सक्तीची annuity. हा कल समजला की पुढील बदलांनी आश्चर्य वाटणार नाही.

NPS चे 2025–26 मधील नवे नियम — काय बदलले?

तुम्ही शेवटचे 2023-24 मध्ये NPS चे नियम वाचले असतील, तर खालील बहुतेक गोष्टी तुमच्यासाठी नव्या आहेत.

1. Exit आणि Withdrawal नियमांत सुधारणा (डिसेंबर 2025)

• गैर-सरकारी (All Citizen व Corporate) सदस्यांना निवृत्तीवेळी 80% पर्यंत एकरकमी, किमान 20% annuity (पूर्वी 60:40).
• All Citizen Model मध्ये normal exit साठी 15 वर्षे किंवा वय 60, जे आधी होईल.
• निधी ₹8 लाखांपर्यंत असल्यास 100% एकरकमी; ₹8–12 लाखांदरम्यान ₹6 लाखांपर्यंत एकरकमी व उर्वरित रक्कम किमान 6 वर्षांच्या SUR मध्ये किंवा annuity मध्ये.
• मुदतपूर्व exit मध्ये 100% एकरकमीची मर्यादा ₹2.5 लाखांवरून ₹5 लाख.
• गुंतवणूक चालू ठेवण्याचे कमाल वय 75 वरून 85 वर्षे.
• All Citizen Model मधील मुदतपूर्व exit साठीचा 5 वर्षांचा किमान lock-in रद्द.
• आंशिक पैसे काढणे 60 पूर्वी 4 वेळा (पूर्वी 3), दोन वेळांमध्ये किमान 4 वर्षांचे अंतर.
• नियंत्रित वित्तीय संस्थेकडून NPS खात्यावर lien ठेवून कर्ज/आर्थिक सहाय्य घेण्याची तरतूद — स्वतःच्या योगदानाच्या 25% पर्यंत (कार्यपद्धतीसाठी PFRDA स्वतंत्र मार्गदर्शक सूचना जारी करणार).
• भारतीय नागरिकत्व सोडल्यास खाते बंद करून संपूर्ण निधी एकरकमी घेता येतो.

2. Multiple Scheme Framework (MSF) — 1 ऑक्टोबर 2025 पासून

गैर-सरकारी सदस्य (कॉर्पोरेट कर्मचारी, व्यावसायिक, स्वयंरोजगार, gig workers) आता एकाच PAN शी जोडलेल्या खात्याखाली विविध पेन्शन फंडांच्या अनेक योजना ठेवू शकतात. प्रत्येक MSF योजनेत किमान “moderate” व “high risk” असे दोन प्रकार असतात आणि high-risk प्रकारात equity 100% पर्यंत ठेवता येते. MSF योजनांचे एकूण शुल्क AUM च्या 0.30% पर्यंत मर्यादित आहे.

3. फंड व्यवस्थापन शुल्कात बदल (1 एप्रिल 2026)

पेन्शन फंडांचे Investment Management Fee आता AUM-आधारित स्लॅबमध्ये आहे — गैर-सरकारी सदस्यांसाठी कमाल 0.12% आणि सरकारी सदस्यांसाठी कमाल 0.09% प्रतिवर्ष (तपशील शुल्क विभागात).

4. कर नियम

New Tax Regime मध्ये खासगी क्षेत्रातील नियोक्त्याच्या योगदानावरील वजावट मर्यादा 10% वरून 14% करण्यात आली (केंद्रीय अर्थसंकल्प जुलै 2024, FY 2024-25 पासून). 1 एप्रिल 2026 पासून नवा Income-tax Act, 2025 लागू झाला असून NPS वजावटी आता नव्या कलम क्रमांकांखाली आहेत (कर विभाग पाहा). फेब्रुवारी 2026 च्या अर्थसंकल्पात 60% करमुक्त मर्यादा 80% पर्यंत वाढवलेली नाही.

तुमची पेन्शन किती होईल याचा अंदाज घेण्यासाठी NPS कॅल्क्युलेटर वापरा.

पात्रता — NPS खाते कोण उघडू शकतो?

NPS च्या पात्रतेचे नियम भारतातील इतर कोणत्याही निवृत्ती योजनेपेक्षा उदार आहेत. नोकरीत असणे, एखाद्या कंपनीत असणे किंवा भारतात राहणे — यापैकी काहीच आवश्यक नाही.

• निवासी भारतीय नागरिक: पगारदार, स्वयंरोजगार, दुकानदार, डॉक्टर, शेतकरी, फ्रीलान्सर, gig worker — सर्वजण.
• NRI: All Citizen Model अंतर्गत; योगदान NRE किंवा NRO खात्यातूनच, FEMA नियमांनुसार. परदेशी बँक खात्यातून थेट परकीय चलनात योगदान करता येत नाही.
• OCI कार्डधारक: NRI प्रमाणेच खाते उघडण्यास पात्र.

KYC आणि कागदपत्रे

• ओळख व पत्ता: Aadhaar (e-KYC/Offline XML/DigiLocker) किंवा PAN.
• बँक पुरावा: रद्द केलेला चेक, पासबुक किंवा स्टेटमेंट. CRA “Penny Drop” पद्धतीने खात्यात ₹1 जमा करून नाव जुळते का हे तपासते — त्यामुळे exit च्या वेळी नावातील एका अक्षराच्या फरकाने पेमेंट अडण्याचा धोका सुरुवातीलाच टळतो.
• Login: CRA पोर्टलवर Aadhaar/OTP आधारित दोन-स्तरीय प्रमाणीकरण.

निर्बंध: एका व्यक्तीला एकापेक्षा जास्त PRAN घेता येत नाही. दिवाळखोर घोषित (undischarged insolvent) व्यक्ती आणि मानसिकदृष्ट्या अक्षम व्यक्ती कायदेशीररीत्या पात्र नाहीत.

Tier I आणि Tier II — दोन खाती, दोन वेगळे उद्देश

सर्वाधिक गैरसमज इथे होतो. अनेकांना वाटते Tier II मध्येही कर वाचतो — तसे नाही. एकाच PRAN खाली ही दोन वेगळी खाती आहेत.

Tier I हे खरे पेन्शन खाते आहे. यातील पैसे निवृत्तीपर्यंत (किंवा exit अटी पूर्ण होईपर्यंत) बंद राहतात आणि NPS चे सर्व कर लाभ फक्त याच खात्याला मिळतात. Tier II हे ऐच्छिक, बचत खात्यासारखे खाते आहे — Tier I सक्रिय असेल तरच उघडता येते, कधीही पैसे काढता येतात, पण खासगी सदस्यांना कोणताही कर लाभ नाही.

तीन मॉडेल — सरकारी, कॉर्पोरेट आणि All Citizen

गुंतवणूक पर्याय — Active Choice, Auto Choice आणि Asset Classes

Active Choice — स्टीअरिंग तुमच्या हातात

तुम्ही स्वतः E, C, G आणि A या चार asset classes मध्ये टक्केवारी ठरवता (PFRDA च्या मर्यादेत). सामान्य (common) योजनेत equity ची कमाल मर्यादा 75% आहे; 100% पर्यंत equity हवी असेल तर गैर-सरकारी सदस्यांना MSF मधील high-risk योजना निवडावी लागते.

Auto Choice — Lifecycle Funds (ऑटोपायलट)

पैसे वयानुसार ठरलेल्या प्रमाणात E, C, G मध्ये वाटले जातात आणि वय वाढेल तसा equity चा हिस्सा आपोआप कमी होतो.

वर्षनिहाय अचूक E/C/G प्रमाण तुमच्या CRA पोर्टलवर किंवा NPS Trust च्या वेबसाइटवर तपासा.

चार Asset Classes

योगदानाचे नियम — किती, कधी आणि कसे भरावे

PPF मध्ये वर्षाला ₹1.5 लाखांची कडक मर्यादा आहे (PPF ची माहिती); NPS मध्ये तुम्ही हवे तितके भरू शकता. वजावट मर्यादित असली तरी गुंतवणुकीला मर्यादा नाही — जास्त उत्पन्न असणाऱ्यांसाठी हा मोठा फायदा आहे. योगदान रोज, दरमहा, तिमाही किंवा वर्षातून एकदा — कधीही करता येते.

पैसे भरण्याचे मार्ग

• पगारातून (Corporate/Government): payroll मधून थेट कपात.
• eNPS पोर्टल / CRA ॲप: नेट बँकिंग, UPI, डेबिट कार्ड.
• D-Remit: Trustee Bank शी जोडलेला virtual खाते क्रमांक मिळतो; त्यात नेट बँकिंगने पैसे पाठवल्यास त्याच दिवशीचा NAV मिळू शकतो आणि SIP सारखी standing instruction लावता येते.
• Bharat BillPay (BBPS) व POP शाखा.

आंशिक पैसे काढणे (Partial Withdrawal) — नवे नियम

कोणत्या कारणांसाठी काढता येतात (डिसेंबर 2025 नंतर)

• मुलांचे उच्च शिक्षण किंवा लग्न (दत्तक मुलांसह).
• पहिले घर खरेदी/बांधकाम — फक्त एकदाच आणि वडिलोपार्जित घराव्यतिरिक्त स्वतःचे घर नसेल तरच.
• स्वतः, जोडीदार, मुले किंवा आई-वडील यांचे वैद्यकीय उपचार/रुग्णालयात दाखल होणे — आता ठरावीक आजारांची यादी नाही.
• नवे: NPS खात्यावर lien ठेवून नियंत्रित वित्तीय संस्थेकडून घेतलेले कर्ज फेडण्यासाठी.

25% चा गैरसमज: हे 25% एकूण निधीचे नाहीत, फक्त तुम्ही स्वतः भरलेल्या रकमेचे आहेत. समजा 10 वर्षांत तुम्ही ₹6 लाख भरले, नियोक्त्याने ₹6 लाख भरले आणि परताव्यासह निधी ₹18 लाख झाला — तर तुम्ही ₹4.5 लाख नव्हे, फक्त ₹1.5 लाख (₹6 लाखांचे 25%) काढू शकता.

Exit नियम 2026 — 60 व्या वर्षी प्रत्यक्ष काय मिळते?

Normal exit म्हणजे वय 60 (निवृत्ती) किंवा All Citizen Model मध्ये 15 वर्षांचा सहभाग, जे आधी होईल. निधीच्या आकारानुसार तीन टप्पे आहेत:

गैर-सरकारी सदस्य (All Citizen व Corporate)

सरकारी कर्मचारी (केंद्र/राज्य)

सर्वात महत्त्वाची सूचना: 80% काढता येतात, पण करमुक्त फक्त 60%

उदा. वय 60 वर तुमचा निधी ₹1 कोटी असेल:

SLW — 85 वर्षांपर्यंत टप्प्याटप्प्याने पैसे

Systematic Lump-sum Withdrawal (SLW) मध्ये एकरकमी हिस्सा एकदम न घेता मासिक, तिमाही, सहामाही किंवा वार्षिक हप्त्यांत 85 वर्षांपर्यंत काढता येतो. उरलेले पैसे फंडातच गुंतलेले राहून वाढत राहतात. करपात्र 20% एकाच वर्षी उत्पन्नात जोडले जाऊन तुम्हाला वरच्या स्लॅबमध्ये ढकलत नाहीत — कर भार अनेक वर्षांत विभागला जातो.

मुदतपूर्व exit (Premature Exit)

• निधीचा किमान 80% annuity मध्ये, कमाल 20% एकरकमी.
• एकूण निधी ₹5 लाख किंवा कमी असल्यास 100% एकरकमी (पूर्वी ही मर्यादा ₹2.5 लाख होती).
• All Citizen Model मध्ये 5 वर्षांचा किमान lock-in आता नाही.

सदस्याचा मृत्यू झाल्यास

गैर-सरकारी सदस्यांच्या बाबतीत संपूर्ण निधी (100%) नॉमिनी/कायदेशीर वारसांना एकरकमी मिळतो; त्यांना हवे असल्यास annuity, SLW किंवा SUR निवडता येते. सरकारी कर्मचाऱ्यांसाठी नियम वेगळे आहेत (₹5 लाखांपर्यंत 100% एकरकमी; मोठ्या निधीसाठी annuity चे बंधन) — विभागाच्या नियमांतून खात्री करा. बेपत्ता सदस्याच्या बाबतीत कायदेशीर निर्णय होईपर्यंत 20% अंतरिम रक्कम नॉमिनीला देण्याची तरतूद आहे.

NPS कर लाभ — Old Regime विरुद्ध New Regime

1 एप्रिल 2026 पासून (कर वर्ष 2026-27) Income-tax Act, 2025 लागू झाला आहे. जुनी कलमे 80CCD(1), 80CCD(1B), 80CCD(2) लोकांच्या परिचयाची असल्याने खाली ती तशीच वापरली आहेत; नव्या कायद्यातील कलम क्रमांक कंसात दिले आहेत.

येथे “पगार” म्हणजे Basic + DA.

80CCD(1B) — अतिरिक्त ₹50,000 ची खरी ताकद

PPF, ELSS, विमा हप्ता आणि गृहकर्जाची मुद्दल मिळून ₹1.5 लाखांची 80C मर्यादा भरली तरी NPS मध्ये ₹50,000 भरून आणखी वजावट घेता येते. कर बचत (4% cess सह):

तुमच्यासाठी Old की New Regime फायदेशीर हे इन्कम टॅक्स कॅल्क्युलेटर वापरून तपासा.

नियोक्ता-योगदानावरील ₹7.5 लाखांची एकत्रित मर्यादा

NPS + मान्यताप्राप्त PF (EPF) + मान्यताप्राप्त superannuation फंडात नियोक्त्याचे एकूण वार्षिक योगदान ₹7,50,000 पेक्षा जास्त असल्यास जास्तीची रक्कम (व त्यावरील परतावा) कर्मचाऱ्याच्या हाती perquisite म्हणून करपात्र ठरते. उदा. Basic + DA वार्षिक ₹30 लाख असल्यास 14% NPS = ₹4.2 लाख आणि 12% EPF = ₹3.6 लाख, एकूण ₹7.8 लाख — म्हणजे ₹30,000 करपात्र.

NPS खरोखर EEE आहे का?

अंशतः. एकूण निधीच्या 60% पर्यंतच EEE (योगदान, वाढ आणि काढणे — तिन्ही करमुक्त). Annuity मधून मिळणारी पेन्शन स्लॅबनुसार करपात्र आहे, आणि 60% च्या वर घेतलेली एकरकमी रक्कमही करपात्र आहे. नियमांनुसार केलेले आंशिक पैसे काढणे करमुक्त आहे.

शुल्क — NPS इतकी स्वस्त का?

शुल्काचा चक्रवाढ परिणाम

दरमहा ₹5,000, 30 वर्षे, बाजाराचा सकल परतावा 10% गृहीत धरला तर (अंदाजे आकडे):

कोणतीही चूक न करता, फक्त शुल्कामुळे सुमारे ₹28 लाखांचा फरक पडू शकतो. हीच NPS ची खरी ताकद आहे.

पेन्शन फंड व्यवस्थापक (PFM) आणि परतावा

PFRDA च्या संकेतस्थळानुसार नोंदणीकृत पेन्शन फंड (ऑक्टोबर 2026 मध्ये तपासलेले):

• SBI Pension Funds
• LIC Pension Fund
• UTI Pension Fund
• HDFC Pension Fund Management
• ICICI Prudential Pension Funds Management
• Kotak Mahindra Pension Fund
• Aditya Birla Sun Life Pension Management
• Tata Pension Fund Management
• Axis Pension Fund Management
• DSP Pension Fund Managers

PFM बदलणे: Tier I मध्ये वर्षातून एकदा, Tier II मध्ये वर्षातून दोनदा — कोणताही exit load नाही. PFM फक्त गुंतवणूक व्यवस्थापक आहे; मालमत्ता स्वतंत्र custodian कडे असते आणि NPS Trust देखरेख करते.

परताव्याचा अंदाज

हे ऐतिहासिक, अंदाजे पट्टे आहेत — वचन नाही. फंडनिहाय अद्ययावत परतावा NPS Trust च्या वेबसाइटवर दरमहा प्रसिद्ध होतो.

“NPS किती परतावा देते?” हा प्रश्नच चुकीचा आहे. 100% equity मधला 28 वर्षांचा तरुण आणि 100% G मधली 58 वर्षांची व्यक्ती — दोघेही “NPS मध्ये” आहेत, पण परताव्यात मोठा फरक असेल. योग्य प्रश्न: माझ्या allocation वर, माझ्या कालावधीत ऐतिहासिक परतावा किती?

उदाहरण: पुण्यातील 30 वर्षांच्या कर्मचाऱ्याचा हिशेब

गृहीतके: वय 30, दरमहा ₹5,000 (वर्षाला ₹60,000), 30 वर्षे, निव्वळ वार्षिक परतावा 10%, annuity दर 6% (अंदाजे). हे केवळ उदाहरण आहे.

जास्त पेन्शन हवी असल्यास annuity चा हिस्सा 20% पेक्षा जास्त ठेवता येतो. स्वतःचे आकडे NPS कॅल्क्युलेटर मध्ये टाकून पाहा, आणि म्युच्युअल फंडाशी तुलना करण्यासाठी SIP कॅल्क्युलेटर वापरा.

NPS vs PPF vs EPF vs ELSS vs UPS vs APY — तुलना

NPS vs PPF

PPF निश्चितता देतो, NPS संधी. PPF चे पूर्ण पैसे 15 वर्षांनी करमुक्त मिळतात, annuity चे बंधन नाही; पण वर्षाला ₹1.5 लाखांची मर्यादा आहे. NPS मध्ये equity मुळे निधी मोठा होऊ शकतो. व्यवहारात दोन्ही ठेवा — PPF हा debt हिस्सा, NPS equity हिस्सा. PPF मराठी मार्गदर्शक वाचा.

NPS vs EPF

EPF तुमची निवड नसून कायद्याने कापला जातो. खरा प्रश्न “EPF च्या वर NPS हवी का?” असा आहे. EPF मध्ये equity फार कमी आहे; 30 वर्षांच्या कालावधीसाठी हे फारच conservative आहे. NPS ती कमतरता भरून काढते.

NPS vs UPS (केंद्र सरकारी कर्मचारी)

UPS 1 एप्रिल 2025 पासून NPS अंतर्गत पर्याय म्हणून लागू आहे: किमान 25 वर्षांच्या सेवेनंतर शेवटच्या 12 महिन्यांच्या सरासरी मूळ वेतनाच्या 50% हमी पेन्शन, किमान 10 वर्षांच्या सेवेनंतर किमान ₹10,000 दरमहा, आणि कुटुंब पेन्शन 60%. UPS निवडण्याची अंतिम मुदत 30 नोव्हेंबर 2025 होती (मुदतवाढीनंतर). वित्त मंत्रालयाने संसदेत दिलेल्या माहितीनुसार 19 जुलै 2026 पर्यंत सुमारे 1.18 लाख सदस्यांनी UPS निवडली; सरकारने UPS बदलण्याचा कोणताही प्रस्ताव नसल्याचे सांगितले आहे. UPS सदस्यांना NPS कडे परत जाण्याचा एकदाच, एकमार्गी पर्याय आहे. 1 एप्रिल 2025 नंतर रुजू होणारे नवे कर्मचारी रुजू होताना निवड करतात — ताजी मुदत विभागाकडून तपासा.

NPS vs APY

अनियमित आणि कमी उत्पन्न असणाऱ्यांसाठी हमी पेन्शन देणारी अटल पेन्शन योजना योग्य आहे; जोखीम झेलण्याची क्षमता असणाऱ्यांसाठी NPS. ज्येष्ठ नागरिकांसाठी नियमित व्याज हवे असेल तर SCSS पाहा.

NPS चे फायदे आणि तोटे

NPS कोणासाठी योग्य आणि कोणासाठी नाही?

NPS तुमच्यासाठी योग्य, जर…

• तुम्ही पगारदार असून New Tax Regime मध्ये आहात — 80CCD(2) ची 14% वजावट हीच उरलेली मोठी बचत आहे.
• Old Regime मध्ये ₹1.5 लाखांची 80C मर्यादा आधीच भरली आहे — ₹50,000 अतिरिक्त.
• वय 25–45 असून 15+ वर्षांचा कालावधी आहे.
• तुम्हाला स्वतःला बचतीपासून दूर ठेवणे जमत नाही — lock-in हा दोष नसून गुण ठरतो.
• तुमची निवृत्ती बचत फक्त EPF मध्ये आहे.

पुन्हा विचार करा, जर…

• तुम्ही स्वयंरोजगार असून New Regime मध्ये आहात — वजावट नाही, फक्त lock-in.
• वय 55+ आहे आणि कालावधी कमी आहे.
• Emergency fund नाही — आधी तो तयार करा.
• पुढील 10 वर्षांत घर, लग्न, व्यवसायासाठी पैसे लागणार आहेत.
• क्रेडिट कार्ड/पर्सनल लोनसारखे महाग कर्ज आहे — आधी ते फेडा. 18% व्याज भरत 12% परतावा कमावणे तोट्याचे आहे.

NPS खाते कसे उघडावे?

1. ऑनलाइन (eNPS): NPS Trust/CRA (Protean, KFintech किंवा CAMS) च्या eNPS पोर्टलवर जा, “New Registration” निवडा.
2. PAN, Aadhaar आणि मोबाइल OTP ने KYC पूर्ण करा; बँक खाते तपशील द्या (Penny Drop पडताळणी).
3. Tier I निवडा, पेन्शन फंड आणि Active/Auto Choice निवडा, nominee जोडा.
4. किमान ₹500 भरा; PRAN तत्काळ तयार होतो. e-Sign करा.
5. ऑफलाइन: कोणत्याही POP बँक शाखेत किंवा पोस्ट ऑफिसमध्ये अर्ज देता येतो.
6. पगारदार असाल तर कंपनीच्या HR कडे corporate NPS बद्दल विचारा.

महत्त्वाचे शब्द — शब्दकोश

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

NPS म्हणजे काय आणि ती सुरक्षित आहे का?

NPS ही PFRDA नियंत्रित, बाजाराशी जोडलेली पेन्शन योजना आहे. पैसे NPS Trust च्या देखरेखीखाली नोंदणीकृत पेन्शन फंडांत गुंतवले जातात आणि स्वतंत्र custodian कडे राहतात. परताव्याची हमी नाही, पण व्यवस्था कडक नियमनाखाली आहे.

NPS आणि EPF दोन्ही एकाच वेळी ठेवता येतात का?

होय. EPF अनिवार्य आहे, NPS स्वेच्छेने. दोन्हींमध्ये योगदान करता येते आणि लागू तरतुदींनुसार स्वतंत्र वजावटी मिळतात — फक्त नियोक्त्याच्या एकत्रित योगदानावरील ₹7.5 लाखांची मर्यादा लक्षात ठेवा.

वर्षाला ₹1,000 न भरल्यास काय होते?

Tier I खाते गोठवले जाते. POP शाखेत किंवा CRA पोर्टलवर थकीत किमान रक्कम आणि छोटा दंड भरून ते पुन्हा सुरू करता येते.

₹8 लाखांपर्यंत निधी असल्यास 100% पैसे मिळतात का?

होय. डिसेंबर 2025 च्या सुधारणेनुसार normal exit वेळी निधी ₹8 लाखांपर्यंत असल्यास annuity चे बंधन नाही; 100% एकरकमी किंवा SLW/SUR निवडता येतो. मात्र करमुक्त फक्त 60% आहे.

80% काढता येतात तर फक्त 60% करमुक्त का?

कारण दोन वेगळे कायदे आहेत. PFRDA चा exit नियम 80% काढू देतो, पण प्राप्तिकर कायद्यातील सवलत 60% पर्यंतच आहे. फेब्रुवारी 2026 च्या अर्थसंकल्पात यात बदल झालेला नाही; अतिरिक्त 20% स्लॅबनुसार करपात्र आहेत.

60 वर्षांपूर्वी NPS सोडल्यास किती पैसे मिळतात?

किमान 80% annuity मध्ये जाते, कमाल 20% एकरकमी मिळते. एकूण निधी ₹5 लाख किंवा कमी असल्यास 100% एकरकमी घेता येते (पूर्वी मर्यादा ₹2.5 लाख होती).

Annuity मधून मिळणारी पेन्शन करमुक्त आहे का?

नाही. Annuity खरेदीची रक्कम करमुक्त असली तरी मासिक पेन्शन उत्पन्नात मिळवली जाते आणि स्लॅबनुसार कर लागतो.

New Tax Regime मध्ये NPS चा काही फायदा आहे का?

होय — फक्त नियोक्त्याच्या योगदानावर (80CCD(2), नव्या कायद्यात कलम 124) Basic + DA च्या 14% पर्यंत वजावट. स्वतःच्या योगदानावर New Regime मध्ये वजावट नाही.

व्यवसाय सुरू करण्यासाठी NPS मधून पैसे काढता येतात का?

नाही. डिसेंबर 2025 च्या सुधारणेत “व्यवसाय सुरू करणे” आणि “कौशल्य विकास” ही आंशिक पैसे काढण्याची कारणे रद्द झाली. आता शिक्षण, लग्न, पहिले घर (एकदाच), वैद्यकीय उपचार आणि NPS-lien कर्ज फेडणे ही कारणे आहेत.

NRI विदेशी बँक खात्यातून NPS मध्ये पैसे भरू शकतो का?

नाही. सर्व योगदान NRE किंवा NRO खात्यातूनच करावे लागते (FEMA नियम). भारतीय नागरिकत्व सोडल्यास खाते बंद करून संपूर्ण निधी घेता येतो.

स्रोत आणि अस्वीकरण

• PFRDA — PFRDA (Exits and Withdrawals under the NPS) (Amendment) Regulations, 2025 (डिसेंबर 2025) व PIB प्रसिद्धीपत्रक, 19 डिसेंबर 2025.
• PFRDA — Multiple Scheme Framework परिपत्रक (1 ऑक्टोबर 2025 पासून लागू); नोंदणीकृत पेन्शन फंडांची यादी (pfrda.org.in).
• PFRDA — पेन्शन फंड Investment Management Fee रचना, 1 एप्रिल 2026 पासून.
• Income-tax Act, 1961 (कलम 80CCD, 10(12A), 10(12B), 17(2)(vii)) व Income-tax Act, 2025 (कलम 123, 124) — incometaxindia.gov.in.
• वित्त मंत्रालय — Unified Pension Scheme अधिसूचना (24 जानेवारी 2025) व संसदेतील उत्तर (ऑगस्ट 2026).
• NPS Trust (npstrust.org.in) व CRA संकेतस्थळे — योगदान मर्यादा, शुल्क.
• सर्व माहिती 30 ऑक्टोबर 2026 रोजी तपासली.

NPS ही बाजाराशी जोडलेली योजना आहे; परताव्याची हमी नाही आणि मागील कामगिरी भविष्याची खात्री देत नाही. ही माहिती सर्वसाधारण मार्गदर्शनासाठी आहे; अंतिम निर्णय घेण्यापूर्वी संबंधित बँक/विभागाच्या अधिकृत परिपत्रकातून किंवा वेबसाइटवरून खात्री करा.

आणखी मराठी मार्गदर्शक: Arthzo मराठी