ज्येष्ठ नागरिक बचत योजना (SCSS) 2026: 8.2% व्याज, ₹30 लाख मर्यादा आणि तिमाही उत्पन्न

Read in English →हिंदीत वाचा →

निवृत्तीनंतर दर तिमाहीला ठरावीक उत्पन्न हवे असल्यास ज्येष्ठ नागरिक बचत योजना (SCSS) ही सरकारची सर्वात उदार योजना आहे — 8.2% व्याज, खाते उघडतानाचा दर संपूर्ण 5 वर्षांसाठी निश्चित आणि ₹30 लाख गुंतवणुकीवर दरमहा सरासरी ₹20,500 उत्पन्न.

🗓️ अपडेट: 30 ऑक्टोबर 2026✔️ Arthzo टीमद्वारे तपासलेले

ज्येष्ठ नागरिक बचत योजना (SCSS) म्हणजे काय?

ज्येष्ठ नागरिक बचत योजना (Senior Citizens' Savings Scheme) भारत सरकारने 2004 मध्ये सुरू केली. सध्या ती SCSS योजना, 2019 आणि नोव्हेंबर 2023 मधील सुधारणांनुसार चालते. उद्देश सोपा आहे — निवृत्तीनंतर ज्येष्ठांना सुरक्षित भांडवल आणि दर तिमाहीला निश्चित उत्पन्न.

ही योजना पोस्ट ऑफिस आणि अधिकृत बँकांमध्ये उपलब्ध आहे, तिला भारत सरकारची हमी आहे आणि सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे खाते उघडताना जो दर लागू असतो तोच संपूर्ण 5 वर्षे मिळतो. सरकारने नंतर दर कमी केला तरी तुमचे उत्पन्न कमी होत नाही — PPF पेक्षा हा मोठा फरक आहे.

SCSS ची 6 खास वैशिष्ट्ये

• सर्वाधिक सरकारी दर: 8.2% — PPF (7.1%), NSC (7.7%), POMIS (7.4%) पेक्षा जास्त.
• दर निश्चित: खाते उघडतानाचा दर संपूर्ण 5 वर्षांसाठी.
• तिमाही उत्पन्न: व्याज दर तिमाहीला बचत खात्यात जमा होते; मुद्दलात जोडले जात नाही.
• ₹30 लाखांची मर्यादा प्रत्येक व्यक्तीसाठी.
• सरकारी सुरक्षितता: बँक FD च्या DICGC ₹5 लाख विमा मर्यादेसारखी अट नाही.
• कर वजावट: गुंतवणुकीवर ₹1.5 लाखांपर्यंत (कलम 123, पूर्वीचे 80C) — जुनी करप्रणाली.

SCSS खाते कोण उघडू शकते?

• संयुक्त खाते फक्त जोडीदारासोबत. संपूर्ण रक्कम पहिल्या खातेदाराची मानली जाते; त्यामुळे पहिला खातेदार पात्र असल्यास जोडीदाराचे वय कमी असले तरी चालते.
• एकापेक्षा जास्त खाती (वेगवेगळ्या बँका/पोस्ट ऑफिसमध्येही) उघडता येतात, पण सर्व खाती मिळून ₹30 लाखांपेक्षा जास्त नाही.
• ₹1 लाखापेक्षा कमी रक्कम रोखीने भरता येते; ₹1 लाख व त्याहून अधिक रक्कम चेक/ऑनलाइन ट्रान्सफरनेच.

SCSS कॅल्क्युलेटर — तुमचे तिमाही उत्पन्न किती?

*साधे व्याज, तिमाही देय गृहीत; पहिल्या तिमाहीचे व्याज खाते उघडल्याच्या दिवसापासून प्रमाणशीर मिळते. व्याजावर तुमच्या कर टप्प्यानुसार कर लागेल. अधिक पर्यायांसाठी इंग्रजीतील SCSS कॅल्क्युलेटर पाहा.

किती गुंतवणुकीवर किती उत्पन्न? (8.2% दराने)

*मासिक आकडा फक्त समजण्यासाठी — व्याज दरमहा नव्हे, दर तिमाहीला मिळते. व्याजावरील कर वेगळा.

SCSS व्याजदर 2026 आणि व्याज मिळण्याची पद्धत

सध्याचा दर: 8.2% वार्षिक (1 ऑक्टोबर – 31 डिसेंबर 2026). सरकार दर तिमाहीला आढावा घेते; SCSS चा दर 1 एप्रिल 2023 पासून 8.2% वर स्थिर आहे. पुढील तिमाहीचा दर साधारण डिसेंबर 2026 अखेरीस जाहीर होईल.

सर्वात मोठे वैशिष्ट्य — दर लॉक

PPF मध्ये दर बदलला की जुन्या रकमेवरही नवा दर लागू होतो. SCSS मध्ये तसे होत नाही: खाते उघडल्या दिवशीचा दर संपूर्ण 5 वर्षे लागू राहतो. सरकारने पुढे दर कमी केला तरी तुम्हाला 8.2% च मिळत राहील.

व्याज केव्हा व कसे मिळते?

• व्याज दर तिमाहीला — 31 मार्च, 30 जून, 30 सप्टेंबर आणि 31 डिसेंबर रोजी देय; पुढील तिमाहीच्या पहिल्या कामकाजाच्या दिवशी जमा.
• पहिला हप्ता खाते उघडल्याच्या तारखेपासून त्या तिमाहीअखेरपर्यंत प्रमाणशीर.
• व्याज थेट जोडलेल्या बचत खात्यात जमा होते.
• न काढलेल्या व्याजावर SCSS मध्ये पुढे व्याज मिळत नाही.

SCSS वर कर, TDS आणि Form 121

SCSS ची सर्वात मोठी कमकुवत बाजू — व्याज पूर्णपणे करपात्र. PPF/SSY सारखी EEE सवलत येथे नाही.

1. गुंतवणुकीवर वजावट: ₹1.5 लाखांपर्यंत (कलम 123) — फक्त जुनी करप्रणाली; गुंतवणूक केलेल्या वर्षीच.
2. व्याजावर कर: "इतर स्रोतांपासून उत्पन्न" म्हणून तुमच्या कर टप्प्यानुसार.
3. ₹50,000 व्याज वजावट: ज्येष्ठ नागरिकांना बँक/पोस्ट ठेवींवरील व्याजावर ₹50,000 पर्यंत स्वतंत्र वजावट (पूर्वीचे कलम 80TTB) — SCSS, FD, बचत खाते मिळून; ही देखील फक्त जुन्या करप्रणालीत.

TDS केव्हा कापला जातो?

SCSS खाते कसे उघडावे — 5 पायऱ्या

SCSS खाते कोणत्याही पोस्ट ऑफिसमध्ये किंवा अधिकृत बँकेत (SBI, बँक ऑफ महाराष्ट्र, PNB, बँक ऑफ बडोदा, कॅनरा, HDFC, ICICI, Axis इ.) उघडता येते. बहुतेक ठिकाणी अजूनही शाखेत जावे लागते.

1. बँक/पोस्ट ऑफिस निवडा — दर दोन्हीकडे सारखा. जिथे बचत खाते आहे तिथे उघडल्यास तिमाही व्याज थेट जमा होते.
2. Form-1 (खाते उघडण्याचा अर्ज) भरा — नॉमिनी आणि (हवे असल्यास) जोडीदाराचे नाव संयुक्त खातेदार म्हणून.
3. कागदपत्रे जोडा — PAN, आधार, फोटो, वयाचा पुरावा. VRS/संरक्षण निवृत्तांसाठी निवृत्ती प्रमाणपत्र व लाभ मिळाल्याच्या तारखेचा पुरावा.
4. रक्कम भरा — ₹1,000 च्या पटीत, कमाल ₹30 लाख. चेकने भरल्यास चेक वटल्याच्या तारखेपासून खाते सुरू होते.
5. पासबुक व व्याज-क्रेडिट — बचत खाते जोडा आणि दर एप्रिलमध्ये Form 121 देण्याची आठवण ठेवा.

मुदतपूर्ती, मुदतवाढ आणि मुदतपूर्व बंद करण्याचे नियम

5 वर्षांनंतर तीन पर्याय

• संपूर्ण रक्कम काढा: मूळ रक्कम परत, कोणतीही कपात नाही.
• 3 वर्षांसाठी वाढवा: मुदतपूर्तीनंतर 1 वर्षाच्या आत अर्ज (Form-4) द्या. 2023 च्या सुधारणेनंतर 3-3 वर्षांच्या टप्प्यांत कितीही वेळा मुदतवाढ घेता येते.
• बंद करून नवीन खाते: दर वाढला असल्यास जुने बंद करून नवीन खाते उघडता येते — एकूण मर्यादा ₹30 लाखच.

मुदतपूर्व बंद केल्यास किती कपात?

मुदतवाढीचा लपलेला फायदा: वाढवलेले खाते एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर कोणत्याही दंडाशिवाय कधीही बंद करता येते. म्हणजे मुदतवाढ घेऊन तुम्ही दर टिकवता आणि लवचिकताही राहते.

SCSS vs ज्येष्ठ नागरिक FD vs POMIS vs PPF

योग्य क्रम: बहुतेक निवृत्तांसाठी आधी SCSS ची ₹30 लाख मर्यादा भरा (सर्वाधिक दर + सरकारी हमी), नंतर POMIS मधून मासिक खर्चाचा भाग, आणि उरलेली रक्कम FD मध्ये ठेवा. FD चे गणित FD कॅल्क्युलेटर वर करा. करमुक्त दीर्घकालीन बचतीसाठी PPF मार्गदर्शक वाचा.

पती-पत्नीसाठी ₹60 लाखांची रणनीती आणि लॅडरिंग

दोन खाती = दुप्पट मर्यादा

₹30 लाखांची मर्यादा प्रत्येक व्यक्तीला आहे. पती-पत्नी दोघेही पात्र असल्यास स्वतंत्र खात्यांतून एकूण ₹60 लाख गुंतवता येतात — म्हणजे दर तिमाहीला ₹1,23,000 आणि दरमहा सरासरी ₹41,000.

• दोन्ही खाती वेगवेगळ्या प्राथमिक नावाने उघडा; एकमेकांना नॉमिनी करा.
• दोघांचे व्याज उत्पन्न स्वतंत्रपणे मोजले जाते — कराचा भार विभागला जातो.
• जुन्या करप्रणालीत दोघांनाही ₹50,000 व्याज वजावट स्वतंत्र मिळते.

लॅडरिंग — सर्व रक्कम एकाच दिवशी नको

• दर घसरण्याच्या काळात — संपूर्ण रक्कम लगेच गुंतवून दर लॉक करा.
• दर वाढण्याच्या काळात — रक्कम 2–3 हप्त्यांत वेगवेगळ्या तिमाहीत गुंतवा.
• वेगवेगळ्या तारखांची खाती असल्यास रोख प्रवाहही चांगला विभागला जातो.

तिमाही व्याजाचे काय करावे? बचत खात्यात पडून राहिल्यास ते फक्त 2.5–4% कमावते. खर्चासाठी न लागणारे व्याज दर तिमाहीला RD, FD किंवा लिक्विड फंडात गुंतवा.

SCSS मधील 8 सामान्य चुका

1. Form 121 न देणे — उत्पन्न करमुक्त मर्यादेत असूनही TDS कापला जातो. उपाय: दर एप्रिलमध्ये फॉर्म.
2. VRS ची 3 महिन्यांची मुदत चुकवणे — मग 60 पर्यंत थांबावे लागते.
3. व्याज बचत खात्यात पडू देणे — 8.2% ने मिळालेले पैसे 3% वर पडून राहतात.
4. गरज पडताच खाते मोडणे — 2 वर्षांपूर्वी 1.5% कपात (₹30 लाखांवर ₹45,000). आधी इतर बचत वापरा.
5. मुदतवाढीची 1 वर्षाची मुदत विसरणे — मुदतपूर्तीनंतर खाते बंद न केल्यास फक्त पोस्ट ऑफिस बचत खात्याचा दर मिळतो.
6. व्याज ITR मध्ये न दाखवणे — TDS न कापला तरी व्याज करपात्र; AIS मध्ये नोंद असते, नोटीस येऊ शकते.
7. नॉमिनी न नोंदवणे — कुटुंबाला कायदेशीर प्रक्रियेत अडकावे लागते.
8. सर्व पैसा फक्त SCSS मध्ये — किमान 6 महिन्यांचा आपत्कालीन निधी तरल स्वरूपात ठेवा.

नॉमिनी, संयुक्त खाते आणि मृत्यूनंतर दावा

• नॉमिनेशन: खाते उघडताना किंवा नंतर कधीही नॉमिनी जोडा/बदला; एकापेक्षा जास्त नॉमिनी व हिस्सा ठरवता येतो. अल्पवयीन नॉमिनीसाठी पालकाचे नाव द्यावे.
• संयुक्त खाते: फक्त जोडीदारासोबत; संपूर्ण रक्कम पहिल्या खातेदाराची मानली जाते, त्यामुळे कर आणि ₹30 लाख मर्यादाही त्यांच्याच नावे मोजली जाते. पहिल्या खातेदाराच्या मृत्यूनंतर जोडीदार पात्र असल्यास तो खाते पुढे चालू ठेवू शकतो.
• मृत्यूनंतर: मुदतपूर्व बंद केल्यास दंड नाही; मृत्यूच्या तारखेपर्यंत SCSS दराने आणि त्यानंतर पोस्ट ऑफिस बचत खात्याच्या दराने व्याज. नॉमिनीने मृत्यू प्रमाणपत्र व KYC सह दावा करावा.

निवृत्ती नियोजनात SCSS सोबत पेन्शनसाठी NPS आणि असंघटित क्षेत्रासाठी अटल पेन्शन योजना यांचाही विचार करा. सर्व मराठी मार्गदर्शक Arthzo मराठी वर.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

ऑक्टोबर–डिसेंबर 2026 मध्ये SCSS चा व्याजदर किती आहे?

1 ऑक्टोबर ते 31 डिसेंबर 2026 तिमाहीसाठी 8.2% वार्षिक, तिमाही देय. खाते उघडतानाचा दर संपूर्ण 5 वर्षांसाठी निश्चित होतो.

SCSS मध्ये जास्तीत जास्त किती पैसे गुंतवता येतात?

सर्व SCSS खाती मिळून ₹30 लाख. किमान ₹1,000, आणि रक्कम ₹1,000 च्या पटीत असावी. बजेट 2023 मध्ये मर्यादा ₹15 लाखांवरून ₹30 लाख केली गेली.

₹30 लाख गुंतवल्यास दरमहा किती उत्पन्न मिळेल?

8.2% दराने वार्षिक ₹2,46,000 — म्हणजे दर तिमाहीला ₹61,500 आणि दरमहा सरासरी ₹20,500. व्याज दर तिमाहीला (31 मार्च, 30 जून, 30 सप्टेंबर, 31 डिसेंबर) देय असते.

VRS घेतल्यानंतर किती दिवसांत SCSS खाते उघडावे लागते?

नोव्हेंबर 2023 च्या सुधारणेनंतर निवृत्ती लाभ मिळाल्यापासून 3 महिन्यांच्या आत (पूर्वी 1 महिना). 55–60 वयातील नागरी सेवानिवृत्त आणि 50+ वयातील संरक्षण निवृत्तांसाठी हा नियम आहे.

SCSS चे व्याज करमुक्त आहे का?

नाही. व्याज पूर्णपणे करपात्र आहे. गुंतवणुकीवर ₹1.5 लाखांपर्यंत वजावट (कलम 123) आणि ज्येष्ठांसाठी ₹50,000 व्याज वजावट (पूर्वीचे 80TTB) — दोन्ही फक्त जुन्या करप्रणालीत.

SCSS वर TDS केव्हा कापतो आणि तो कसा टाळावा?

60+ खातेदारांचे वार्षिक व्याज ₹1,00,000 पेक्षा जास्त असल्यास TDS कापला जातो. एकूण उत्पन्न करमुक्त असल्यास दर आर्थिक वर्षाच्या सुरुवातीला Form 121 (एप्रिल 2026 पासून Form 15H ऐवजी) द्या.

5 वर्षांनंतर SCSS खाते वाढवता येते का?

होय. मुदतपूर्तीनंतर 1 वर्षाच्या आत अर्ज करून 3 वर्षांसाठी, आणि 2023 नंतर कितीही वेळा 3-3 वर्षांच्या टप्प्यांत. मुदतवाढीला मुदतपूर्तीच्या दिवशीचा दर लागू होतो. मुदतवाढीनंतर 1 वर्षाने दंडाशिवाय बंद करता येते.

मुदतपूर्व खाते बंद केल्यास किती नुकसान होते?

1 वर्षाच्या आत — व्याज नाही आणि दिलेले व्याज वसूल; 1–2 वर्षांत — ठेवीच्या 1.5%; 2 वर्षांनंतर — 1%. खातेदाराच्या मृत्यूनंतर कपात नाही.

पती-पत्नी दोघेही स्वतंत्र SCSS खाती उघडू शकतात का?

होय, दोघेही पात्र असल्यास. प्रत्येकाला ₹30 लाख मर्यादा असल्याने एकूण ₹60 लाख — दरमहा सरासरी सुमारे ₹41,000 उत्पन्न. व्याज दोघांच्या नावे स्वतंत्र मोजले जाते.

SCSS आणि ज्येष्ठ नागरिक FD — कोणते चांगले?

दर आणि सरकारी हमीत SCSS पुढे आहे; बँक FD वर DICGC विमा फक्त ₹5 लाखांपर्यंत. FD चा फायदा लवचिकता — मर्यादा नाही, कोणतीही मुदत. आधी SCSS ची मर्यादा भरा, उरलेली रक्कम FD मध्ये — ही बहुतेकांसाठी योग्य पद्धत.

स्रोत आणि अस्वीकरण

• वित्त मंत्रालय, आर्थिक व्यवहार विभाग — लघु बचत योजना व्याजदर, ऑक्टोबर–डिसेंबर 2026 (30 सप्टेंबर 2026 रोजी जाहीर) — 30 ऑक्टोबर 2026 रोजी तपासले.
• Senior Citizens' Savings Scheme, 2019 आणि SCSS (Amendment) Scheme, 2023 — G.S.R. 829(E); डाक विभाग SB Order (14.11.2023): 3 महिन्यांची मुदत, मुदतवाढ, मुदतपूर्व बंद.
• आयकर विभाग — Income-tax Act, 2025 (कलम 123), Form 121 FAQ (incometaxindia.gov.in).
• PNB व इतर अधिकृत बँकांची SCSS माहितीपत्रके.

ही माहिती सर्वसाधारण मार्गदर्शनासाठी आहे; अंतिम निर्णय घेण्यापूर्वी संबंधित बँक/विभागाच्या अधिकृत परिपत्रकातून किंवा वेबसाइटवरून खात्री करा.