NPS वात्सल्य योजना 2026: मुलांसाठी पेन्शन खाते — पात्रता, किमान रक्कम, पैसे काढण्याचे नवे नियम

Read in English →हिंदीत वाचा →

NPS वात्सल्य ही 18 वर्षांखालील मुलांसाठीची NPS योजना आहे. आई-वडील किंवा कायदेशीर पालक मुलाच्या नावाने फक्त ₹250 पासून खाते उघडू शकतात. जानेवारी 2026 मध्ये PFRDA ने नव्या मार्गदर्शक सूचना जारी केल्या — किमान वार्षिक रक्कम, पैसे काढणे आणि 18 वर्षांनंतरच्या exit चे नियम बदलले. सर्व अद्ययावत माहिती खाली सोप्या मराठीत.

🗓️ अपडेट: 30 ऑक्टोबर 2026✔️ Arthzo टीमद्वारे तपासलेले

NPS वात्सल्य योजना म्हणजे काय?

NPS वात्सल्य योजना ही National Pension System (NPS) चीच अल्पवयीन मुलांसाठीची आवृत्ती आहे. केंद्रीय अर्थसंकल्प 2024-25 मध्ये तिची घोषणा झाली आणि 18 सप्टेंबर 2024 रोजी केंद्रीय अर्थमंत्र्यांनी ती सुरू केली. योजना PFRDA (Pension Fund Regulatory and Development Authority) च्या नियंत्रणाखाली चालते.

कल्पना सोपी आहे — मूल लहान असतानाच पालक त्याच्या नावाने पेन्शन खाते उघडतात आणि त्यात नियमित पैसे भरतात. चक्रवाढीला (compounding) 60 वर्षांहून अधिक काळ मिळतो, त्यामुळे लहान रक्कमही मोठा निधी बनू शकते. मूल 18 वर्षांचे झाल्यावर हेच खाते नियमित NPS मध्ये बदलता येते आणि त्याचा PRAN आयुष्यभर तोच राहतो.

प्रौढांसाठीची NPS कशी चालते, कर नियम आणि exit नियम सविस्तर हवे असतील तर आमचे NPS मराठी मार्गदर्शक वाचा.

योजनेची मुख्य वैशिष्ट्ये

2026 मधील नवे नियम — काय बदलले?

PFRDA ने जानेवारी 2026 मध्ये “NPS Vatsalya Scheme Guidelines, 2025” जारी केल्या. सप्टेंबर 2024 च्या मूळ नियमांच्या तुलनेत महत्त्वाचे बदल असे:

पात्रता आणि कागदपत्रे

• मुलाचे वय 18 वर्षांपेक्षा कमी असावे — नवजात बाळापासून खाते उघडता येते.
• भारतीय नागरिक; NRI आणि OCI मुलेही पात्र.
• खाते मुलाच्या नावाने; मूल हेच एकमेव लाभार्थी.
• एका मुलासाठी एकच NPS वात्सल्य खाते.
• पालकांचे KYC (Aadhaar/PAN) आवश्यक.

लागणारी कागदपत्रे

योगदानाचे नियम — किती आणि कसे भरावे

• खाते उघडताना किमान ₹250.
• प्रत्येक आर्थिक वर्षात किमान ₹250 (पूर्वी ₹1,000).
• कमाल मर्यादा नाही — दरमहा, वर्षातून एकदा किंवा जेव्हा जमेल तेव्हा भरता येते.
• आई-वडिलांव्यतिरिक्त आजी-आजोबा, नातेवाईक, मित्र भेट म्हणून पैसे भरू शकतात.
• पैसे भरण्याचे मार्ग: POP बँक शाखा, eNPS पोर्टल, ऑनलाइन POP आणि PFRDA मान्य इतर इलेक्ट्रॉनिक मार्ग.

गुंतवणूक पर्याय — पैसे कुठे गुंतवले जातात?

पालक PFRDA कडे नोंदणीकृत पेन्शन फंडांपैकी (SBI, LIC, UTI, HDFC, ICICI Prudential, Kotak, Aditya Birla Sun Life, Tata, Axis, DSP इ.) एक फंड निवडतात. नव्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार वात्सल्य योजनेतील गुंतवणुकीचे प्रमाण साधारणपणे असे ठेवले जाते:

नेमके प्रमाण निवडलेल्या पेन्शन फंडानुसार थोडे वेगळे असू शकते; खाते उघडताना CRA पोर्टलवर दिसणारी योजना-माहिती तपासा.

मुलाकडे 18 वर्षांचा (आणि पुढे नियमित NPS मध्ये गेल्यास 60 वर्षांपर्यंतचा) दीर्घ कालावधी असल्याने equity चा जास्त हिस्सा तर्कसंगत आहे. अल्पकाळात बाजार खाली-वर होईल, पण दीर्घकाळात equity ने महागाईपेक्षा जास्त परतावा दिला आहे.

आंशिक पैसे काढणे (Partial Withdrawal)

उदाहरण: 5 वर्षांत तुम्ही मुलाच्या खात्यात एकूण ₹60,000 भरले आणि परताव्यासह निधी ₹80,000 झाला. तर शिक्षणासाठी जास्तीत जास्त ₹15,000 (₹60,000 चे 25%) काढता येतील — ₹80,000 चे 25% नव्हे.

मूल 18 आणि 21 वर्षांचे झाल्यावर काय?

मूल 18 वर्षांचे झाल्यावर त्याची नवी KYC (स्वतःच्या नावाने) आणि nominee तपशील देणे बंधनकारक आहे. खाते आपोआप नियमित NPS मध्ये बदलत नाही. 21 वर्षांपर्यंत तीन पर्याय आहेत:

1. NPS वात्सल्यमध्येच पुढे राहणे — 21 वर्षांपर्यंत.
2. नियमित NPS Tier I मध्ये जाणे — All Citizen Model किंवा लागू असलेले इतर मॉडेल. हा सर्वात शिफारस केलेला मार्ग आहे, कारण चक्रवाढ पुढील 40 वर्षे सुरू राहते.
3. योजनेतून बाहेर पडणे (Exit) — खालील नियमांनुसार.

मुलाचा किंवा पालकांचा मृत्यू झाल्यास

• मुलाचा मृत्यू: संपूर्ण जमा निधी नोंदणीकृत पालक/कायदेशीर पालक/कायदेशीर वारसांना दिला जातो. तो त्यांना स्वतःच्या NPS खात्यात हस्तांतरित करता येतो. अशा प्रकारे मिळालेली रक्कम पालकाचे करपात्र उत्पन्न मानली जात नाही.
• पालकांपैकी एकाचा मृत्यू: नव्या KYC नंतर खाते दुसरे पालक किंवा कायदेशीर पालक चालवू शकतात.
• दोन्ही पालकांचा मृत्यू: न्यायालयाने नेमलेले कायदेशीर पालक खाते 18 वर्षांपर्यंत चालवू शकतात — पुढे योगदान करायचे की नाही हे ऐच्छिक.

NPS वात्सल्य कर लाभ

केंद्रीय अर्थसंकल्प 2025 (Finance Act 2025) नुसार अल्पवयीन मुलाच्या NPS वात्सल्य खात्यात पालकांनी भरलेली रक्कम 80CCD(1B) अंतर्गत वजावटीस पात्र ठरते. 1 एप्रिल 2026 पासून लागू झालेल्या Income-tax Act, 2025 मध्ये ही तरतूद कलम 124 मध्ये आहे.

परताव्याचे उदाहरण: जन्मापासून वर्षाला ₹10,000

गृहीतके: मुलाच्या जन्मापासून 18 वर्षे दरवर्षी (वर्षाच्या सुरुवातीला) ₹10,000; त्यानंतर कोणतेही योगदान नाही, पण निधी नियमित NPS मध्ये 60 वर्षांपर्यंत गुंतलेला राहतो. हे केवळ अंदाजे आकडे आहेत, परताव्याची हमी नाही.

फक्त ₹1.8 लाख भरून 60 व्या वर्षी कोटींचा निधी — हीच दीर्घकालीन चक्रवाढीची ताकद आहे. अर्थात 42 वर्षांनंतरच्या ₹1 कोटीची क्रयशक्ती आजच्या तुलनेत खूपच कमी असेल, हेही लक्षात ठेवा. तुमच्या आकड्यांसाठी NPS कॅल्क्युलेटर वापरा.

किमान रकमेचे उदाहरण: फक्त किमान ₹250 दरवर्षी 18 वर्षे भरल्यास, 10% परताव्याने 18 व्या वर्षी अंदाजे ₹12,540 जमा होतात. म्हणजे खाते चालू ठेवणे सोपे असले तरी अर्थपूर्ण निधीसाठी नियमित मोठी रक्कम भरणे आवश्यक आहे.

NPS वात्सल्य vs सुकन्या समृद्धी vs PPF

मुलीच्या शिक्षणासाठी किंवा लग्नासाठी ठराविक रक्कम हवी असेल तर सुकन्या समृद्धी योजना किंवा PPF जास्त योग्य. मुलाच्या निवृत्तीची पायाभरणी करायची असेल तर NPS वात्सल्य. अनेक कुटुंबे दोन्ही वापरतात — SSY/PPF शिक्षणासाठी आणि वात्सल्य दीर्घकाळासाठी. SSY चा हिशेब सुकन्या समृद्धी कॅल्क्युलेटर मध्ये करा.

NPS वात्सल्य खाते कसे उघडावे?

ऑनलाइन (eNPS)

1. NPS Trust किंवा CRA (Protean, KFintech, CAMS) च्या eNPS पोर्टलवर “NPS Vatsalya” निवडा.
2. पालकाचा मोबाइल क्रमांक, ईमेल आणि PAN/Aadhaar देऊन OTP ने पडताळणी करा.
3. मुलाचे नाव, जन्मतारीख आणि जन्मतारखेचा पुरावा अपलोड करा.
4. पेन्शन फंड निवडा आणि nominee तपशील भरा.
5. किमान ₹250 भरा. मुलाच्या नावाने PRAN तयार होतो.

ऑफलाइन

NPS सेवा देणाऱ्या कोणत्याही POP बँक शाखेत किंवा पोस्ट ऑफिसमध्ये अर्ज, कागदपत्रे आणि पहिला हप्ता देऊन खाते उघडता येते. मुंबई-पुण्यासारख्या शहरांत बहुतेक मोठ्या सरकारी व खासगी बँकांच्या शाखांमध्ये ही सुविधा उपलब्ध आहे.

फायदे आणि मर्यादा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

NPS वात्सल्य योजनेत किमान किती रक्कम भरावी लागते?

खाते उघडताना ₹250 आणि त्यानंतर प्रत्येक आर्थिक वर्षात किमान ₹250. जानेवारी 2026 च्या नव्या नियमांपूर्वी वार्षिक किमान रक्कम ₹1,000 होती. कमाल मर्यादा नाही.

NPS वात्सल्य खाते कोण उघडू शकतो?

18 वर्षांखालील भारतीय नागरिक मुलासाठी (NRI व OCI मुलांसह) त्याचे आई-वडील किंवा कायदेशीर पालक खाते उघडू शकतात. खाते मुलाच्या नावाने असते आणि मूलच एकमेव लाभार्थी असते.

एका मुलासाठी किती खाती उघडता येतात?

एका मुलासाठी एकच NPS वात्सल्य खाते उघडता येते. एकापेक्षा जास्त मुले असल्यास प्रत्येकासाठी स्वतंत्र खाते उघडता येते.

मुलाच्या शिक्षणासाठी पैसे काढता येतात का?

होय. खाते उघडल्यापासून 3 वर्षांनंतर, मुलाच्या खात्यात भरलेल्या योगदानाच्या 25% पर्यंत रक्कम शिक्षण, गंभीर आजार किंवा 75% पेक्षा जास्त अपंगत्वासाठी काढता येते — 18 पूर्वी 2 वेळा आणि 18 ते 21 दरम्यान 2 वेळा.

मूल 18 वर्षांचे झाल्यावर पूर्ण पैसे काढता येतात का?

निधी ₹8 लाखांपर्यंत असेल तर होय, संपूर्ण रक्कम काढता येते. त्यापेक्षा जास्त असल्यास 80% पर्यंत एकरकमी आणि किमान 20% annuity घ्यावी लागते. 21 वर्षांपर्यंत हा निर्णय घेता येतो.

21 वर्षांपर्यंत काहीच निर्णय घेतला नाही तर?

खाते आपोआप Multiple Scheme Framework मधील जास्त-जोखमीच्या पर्यायात हलवले जाते आणि त्यानंतर नियमित NPS चे नियम लागू होतात.

NPS वात्सल्यवर कर वजावट मिळते का?

Old Tax Regime मध्ये पालकांना 80CCD(1B) (नव्या कायद्यात कलम 124) अंतर्गत ₹50,000 पर्यंत वजावट मिळते, पण ही मर्यादा पालकाच्या स्वतःच्या NPS योगदानासह एकत्रित आहे. New Tax Regime मध्ये वजावट नाही.

NPS वात्सल्य आणि सुकन्या समृद्धी यांपैकी काय चांगले?

दोन्हींचे उद्देश वेगळे आहेत. SSY मुलीसाठी निश्चित, करमुक्त परतावा देते आणि शिक्षण/लग्नासाठी योग्य आहे. NPS वात्सल्य बाजाराशी जोडलेली, दीर्घकालीन निवृत्ती बचत आहे. शक्य असल्यास दोन्ही वापरा.

पालकांचा मृत्यू झाल्यास खाते बंद होते का?

नाही. दुसरे पालक किंवा न्यायालयाने नेमलेले कायदेशीर पालक नवी KYC करून खाते 18 वर्षांपर्यंत चालवू शकतात; पुढील योगदान ऐच्छिक आहे.

स्रोत आणि अस्वीकरण

• PFRDA — NPS Vatsalya Scheme Guidelines, 2025 (pfrda.org.in) व PIB प्रसिद्धीपत्रक, 13 जानेवारी 2026.
• वित्त मंत्रालय — NPS वात्सल्य योजनेचा शुभारंभ, 18 सप्टेंबर 2024 (PIB).
• Finance Act 2025 — 80CCD(1B) मध्ये NPS वात्सल्यचा समावेश; Income-tax Act, 2025 — कलम 124 (incometaxindia.gov.in).
• NPS Trust (npstrust.org.in) — पेन्शन फंड व योजना माहिती.
• सर्व माहिती 30 ऑक्टोबर 2026 रोजी तपासली. उदाहरणातील आकडे गृहीत परताव्यावर आधारित अंदाज आहेत.

NPS वात्सल्य ही बाजाराशी जोडलेली योजना आहे; परताव्याची हमी नाही. ही माहिती सर्वसाधारण मार्गदर्शनासाठी आहे; अंतिम निर्णय घेण्यापूर्वी संबंधित बँक/विभागाच्या अधिकृत परिपत्रकातून किंवा वेबसाइटवरून खात्री करा.

आणखी मराठी मार्गदर्शक: Arthzo मराठी