UDGAM पोर्टल 2026: बँकेतील बेवारस (Unclaimed) ठेवी कशा शोधाव्यात आणि परत कशा मिळवाव्यात

UDGAM पोर्टल म्हणजे काय?

UDGAM पोर्टल (Unclaimed Deposits – Gateway to Access inforMation) हे Reserve Bank of India चे वेब पोर्टल आहे. पूर्वी बेवारस ठेव शोधण्यासाठी प्रत्येक बँकेच्या वेबसाइटवर वेगवेगळी यादी पाहावी लागे. UDGAM मुळे अनेक बँकांमधील बेवारस ठेवी एकाच ठिकाणी, नाव आणि एखाद्या ओळख-तपशीलाद्वारे शोधता येतात.

UDGAM काय नाही हेही समजून घ्या: हे पोर्टल फक्त शोध घेते. येथे दावा (claim) करता येत नाही आणि RBI थेट पैसे देत नाही. शोधात नोंद सापडली की तुम्हाला ज्या बँकेत खाते होते त्या बँकेकडेच जावे लागते. पोस्ट ऑफिस ठेवी, EPF, विमा पॉलिसी, शेअर/लाभांश यासाठी UDGAM नाही.

बेवारस (Unclaimed) ठेव म्हणजे काय?

Banking Regulation Act, 1949 च्या कलम 26A आणि DEA Fund Scheme, 2014 नुसार:

निष्क्रिय (Inoperative) आणि बेवारस यात फरक

बचत/चालू खात्यात 2 वर्षे ग्राहकाने व्यवहार केला नाही तर ते "निष्क्रिय" (inoperative/dormant) होते — पैसे अजून बँकेतच असतात आणि re-KYC करून खाते पुन्हा सुरू करता येते. 10 वर्षांनंतरच रक्कम DEA फंडात जाते. बँकेने जमा केलेले व्याज किंवा कापलेले शुल्क हे "ग्राहकाचे व्यवहार" मानले जात नाहीत.

इतकी रक्कम बेवारस का राहते?

• बदली/स्थलांतरामुळे जुने खाते विसरले जाणे — उदा. पुण्याहून मुंबईत नोकरी बदलल्यावर जुन्या शहरातील पगार खाते.
• खातेधारकाचा मृत्यू आणि कुटुंबाला खात्याची माहिती नसणे.
• नॉमिनी नसणे किंवा FD मुदतपूर्तीनंतर नूतनीकरण/दावा न करणे.
• मोबाईल नंबर/पत्ता बदलल्यामुळे बँकेचे संदेश न पोहोचणे.

DEA फंडात किती रक्कम आहे?

अर्थ मंत्रालयाने फेब्रुवारी 2026 मध्ये राज्यसभेत दिलेल्या लेखी उत्तरानुसार, 28 जानेवारी 2026 रोजी RBI च्या Depositor Education and Awareness (DEA) फंडात एकूण ₹72,454 कोटी बेवारस ठेवी होत्या:

DEA फंडात गेलेली रक्कम "जप्त" होत नाही — ती तुमचीच राहते आणि कधीही व्याजासह परत मिळू शकते. व्याज देणाऱ्या ठेवींवर DEA फंड काळासाठी RBI ने ठरवलेल्या दराने सरळ व्याज मिळते (सध्या 3% वार्षिक, असे उपलब्ध माहितीवरून दिसते — बँकेकडे खात्री करा); चालू खात्यावर व्याज मिळत नाही.

UDGAM वर कोणत्या बँका आहेत?

RBI च्या FAQ नुसार UDGAM वर 30 बँका आहेत, ज्यांच्याकडे DEA फंडातील बेवारस ठेवींच्या सुमारे 90% मूल्याचा वाटा आहे. यात SBI, PNB सह बहुतेक सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका, मोठ्या खासगी आणि काही परदेशी बँका, तसेच Saraswat Co-operative Bank यांचा समावेश आहे. संपूर्ण अद्ययावत यादी UDGAM च्या मुख्य पानावर दिसते; उर्वरित बँका टप्प्याटप्प्याने जोडल्या जात आहेत.

तुमची बँक UDGAM वर नसेल तर?

प्रत्येक बँकेने आपल्या वेबसाइटवर 10 वर्षांहून अधिक बेवारस ठेवींची यादी (नाव व पत्त्यासह) प्रसिद्ध करणे आवश्यक आहे. बँकेच्या वेबसाइटवर "Unclaimed Deposits" विभाग पाहा किंवा जिथे खाते होते त्या शाखेत थेट चौकशी करा. सहकारी बँकांसाठीही हाच मार्ग.

UDGAM वर शोध कसा घ्यावा — 3 सोप्या पायऱ्या

पायरी 1: नोंदणी

udgam.rbi.org.in वर जा, नाव, मोबाईल नंबर, पासवर्ड आणि captcha भरा; मोबाईलवर आलेल्या OTP ने पडताळणी करा. कोणतेही कागदपत्र अपलोड करायचे नाही आणि शुल्क नाही.

पायरी 2: शोध

• व्यक्तीसाठी: खातेधारकाचे नाव (बँक नोंदीप्रमाणे), एक किंवा अधिक बँका, आणि किमान एक तपशील — PAN, मतदार ओळखपत्र, ड्रायव्हिंग लायसन्स, पासपोर्ट क्रमांक किंवा जन्मतारीख.
• संस्था/फर्मसाठी: संस्थेचे नाव, बँक, आणि अधिकृत स्वाक्षरीकर्त्याचे नाव, PAN, CIN किंवा स्थापनेची तारीख यापैकी एक.
• यापैकी काहीच माहीत नसल्यास खातेधारकाचा पत्ता टाकूनही शोध घेता येतो.

पायरी 3: UDRN नोंदवा आणि बँकेकडे जा

नोंद सापडल्यास प्रत्येक खात्यासाठी UDRN (Unclaimed Deposit Reference Number) दिसतो. बँकेने तयार केलेला हा क्रमांक खातेधारक आणि शाखा त्रयस्थांना ओळखता येऊ नये यासाठी असतो. UDRN लिहून घ्या आणि बँकेच्या नावावर क्लिक करून तिची दावा-प्रक्रिया पाहा.

बँकेकडे पैसे परत कसे मागावे? (स्वतःचे खाते)

1. UDRN, KYC कागदपत्रे (PAN, Aadhaar, पत्त्याचा पुरावा) आणि जुन्या खात्याचे तपशील (पासबुक, FD पावती — असल्यास) घेऊन कोणत्याही शाखेत/मूळ शाखेत जा. अनेक बँका कोणत्याही शाखेत अर्ज स्वीकारतात.
2. बँकेचा दावा/खाते पुनर्सक्रियीकरण फॉर्म भरा.
3. बँक पडताळणी करून रक्कम (लागू व्याजासह) तुमच्या सक्रिय खात्यात जमा करते किंवा जुने खाते पुन्हा सुरू करते.
4. बँक ही रक्कम नंतर RBI च्या DEA फंडातून परत मिळवते — तुम्हाला RBI कडे वेगळा अर्ज करण्याची गरज नाही.

पैसे परत मिळाल्यावर त्याचे नियोजन करा — उदा. FD कॅल्क्युलेटर किंवा दीर्घकालीन बचतीसाठी PPF पाहा.

वारसदार म्हणून दावा कसा करावा?

खातेधारकाचा मृत्यू झाला असल्यास आवश्यक कागदपत्रे बँक आणि रकमेनुसार बदलतात. साधारणपणे:

• दावेदाराचा ओळख व पत्ता पुरावा
• खातेधारकाचा मृत्यू दाखला
• नाते सिद्ध करणारा पुरावा
• वारस दाखला (राज्यानुसार न्यायालय/तहसीलदार/उपविभागीय अधिकारी)
• मोठ्या रकमेसाठी succession certificate किंवा जामीनदारांसह indemnity bond — रकमेची मर्यादा प्रत्येक बँकेच्या धोरणानुसार

खात्यात नॉमिनी नोंदवलेला असल्यास प्रक्रिया खूप सोपी होते. Banking Laws (Amendment) Act, 2025 नुसार आता एका खात्यासाठी चार नॉमिनी (एकाच वेळी किंवा क्रमाने) नोंदवता येतात — आजच तुमच्या सर्व खात्यांत नॉमिनी तपासा.

2025–26 मधील महत्त्वाचे बदल

शोध लवकर थांबवणाऱ्या सामान्य चुका

• फक्त स्वतःच्या नावाने शोधणे — कुटुंबातील ज्येष्ठांची नावेही तपासा.
• सध्याचे स्पेलिंग वापरणे — जुन्या नोंदीत वेगळे स्पेलिंग असू शकते.
• "निकाल नाही म्हणजे पैसे नाहीत" असे मानणे — बँक UDGAM वर नसू शकते किंवा तपशील जुळत नसतील; बँकेच्या वेबसाइटवरील यादी आणि शाखेतही चौकशी करा.
• निष्क्रिय (2 वर्षे) आणि बेवारस (10 वर्षे) खात्यांत गोंधळ — निष्क्रिय खात्यासाठी थेट re-KYC करा.
• एजंटला पैसे देणे — संपूर्ण प्रक्रिया मोफत आहे.

भविष्यात खाते बेवारस होऊ नये म्हणून सर्व खात्यांत वर्षातून किमान एक व्यवहार करा, मोबाईल/पत्ता अद्ययावत ठेवा आणि कुटुंबाला खात्यांची यादी सांगून ठेवा. बँकेशी संबंधित तक्रारीसाठी आमचे बँक तक्रार मार्गदर्शक आणि पगार खात्याबाबत पगार खाते मार्गदर्शक पाहा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

स्रोत आणि अस्वीकरण

• RBI — UDGAM पोर्टल FAQs (rbi.org.in) आणि udgam.rbi.org.in
• Banking Regulation Act, 1949 — कलम 26A; Depositor Education and Awareness Fund Scheme, 2014
• अर्थ मंत्रालय — राज्यसभा लेखी उत्तर, फेब्रुवारी 2026 (DEA फंड आकडेवारी 28 जानेवारी 2026 रोजी)
• RBI — Scheme for Facilitating Accelerated Payout (30 सप्टेंबर 2025)
• Banking Laws (Amendment) Act, 2025 — चार नॉमिनी
• अर्थ मंत्रालय — "आपली पूंजी, आपला अधिकार" मोहीम (4 ऑक्टोबर 2025)
• तपासणीची तारीख: 30 ऑक्टोबर 2026

ही माहिती सर्वसाधारण मार्गदर्शनासाठी आहे; अंतिम निर्णय घेण्यापूर्वी संबंधित बँक/विभागाच्या अधिकृत परिपत्रकातून किंवा वेबसाइटवरून खात्री करा. अधिक मराठी मार्गदर्शकांसाठी Arthzo मराठी पाहा.